വന്യജീവി സങ്കേതങ്ങള്‍ വിശ്വാസത്തിന്‌ വഴിമാറുമ്പോള്‍

ഇന്ത്യയുടെ പരിസ്‌ഥിതി സംരക്ഷണ ചരിത്രത്തില്‍ കേട്ടുകേള്‍വിയില്ലാത്ത ഒരു പുതിയ കീഴ്വഴക്കത്തിന്‌ കേന്ദ്ര പരിസ്‌ഥിതി മന്ത്രാലയത്തിന്റെ ഉന്നതാധികാര സമിതിയായ നാഷണല്‍ ബോര്‍ഡ്‌ ഫോര്‍ വൈല്‍ഡ്‌ ലൈഫ്‌ തുടക്കമിടുകയാണ്‌. വന്യജീവി സങ്കേതങ്ങള്‍ക്കുള്ളിലെ ഭൂമി മതപരമായ ആവശ്യങ്ങള്‍ക്കായി വിട്ടുനല്‍കുന്നതിനെക്കുറിച്ച്‌ പഠിക്കാന്‍ സമിതി പുതിയ മാര്‍ഗനിര്‍ദേശങ്ങള്‍ പുറത്തിറക്കിയിരിക്കുന്നു. ഗുജറാത്തിലെ ബലറാം അംബാജി വന്യജീവി സങ്കേതത്തിലെ വനഭൂമി ഒരു ട്രസ്‌റ്റിന്‌ വിട്ടുനല്‍കാനുള്ള നീക്കത്തില്‍ നിന്ന്‌ ഉടലെടുത്ത ഈ തീരുമാനം, പ്രകൃതിയും വിശ്വാസവും തമ്മിലുള്ള കാലാതീതമായ സന്തുലിതാവസ്‌ഥയെ തെറ്റിക്കുമോ എന്ന ആശങ്ക ഉയര്‍ത്തുന്നു.

എവിടെയാണ്‌ അതിര്‍വരമ്പ്‌?

ഭരണഘടനയുടെ 25-ാം അനുചേ്‌ഛദം പൗരന്മാര്‍ക്ക്‌ മതസ്വാതന്ത്ര്യം ഉറപ്പുനല്‍കുന്നുണ്ടെങ്കിലും, അത്‌ പൊതുജനാരോഗ്യം, ധാര്‍മികത, ക്രമസമാധാനം എന്നിവയ്‌ക്ക് വിധേയമാണ്‌. വന്യജീവി സങ്കേതങ്ങളും ദേശീയോദ്യാനങ്ങളും ജൈവവൈവിധ്യ സംരക്ഷണത്തിനുള്ള അവസാനത്തെ കോട്ടകളാണ്‌. ഇവിടെ മനുഷ്യസാന്നിധ്യം പരിമിതപ്പെടുത്തേണ്ടത്‌ വന്യജീവികളുടെ അതിജീവനത്തിന്‌ അനിവാര്യമാണ്‌. എന്നാല്‍, ആരാധനാലയങ്ങളുടെ പേരില്‍ വനഭൂമി വിട്ടുകൊടുക്കുന്നത്‌ പരിസ്‌ഥിതി നിയമങ്ങളെ ദുര്‍ബലപ്പെടുത്തും. സംരക്ഷണം എന്നത്‌ കേവലം ഭൂമിയുടെ സംരക്ഷണമല്ല, മറിച്ച്‌ വരുംതലമുറയുടെ നിലനില്‍പിന്‌ വേണ്ടിയുള്ള പോരാട്ടമാണ്‌.

അപകടകരമായ 'കീഴ്‌വഴക്കം'

സമിതി അംഗം എച്ച്‌.എസ്‌. സിങ്ങ്‌ ചൂണ്ടിക്കാട്ടിയതുപോലെ, ഒരു തവണ ഇളവ്‌ നല്‍കിയാല്‍ അത്‌ രാജ്യം മുഴുവന്‍ സമാനമായ ആവശ്യങ്ങള്‍ ഉയരാന്‍ കാരണമാകും. ഇന്ത്യയിലെ ഭൂരിഭാഗം വനമേഖലകളിലും പുരാതനമായ ഗുഹകളോ ശിലകളോ ആരാധനാകേന്ദ്രങ്ങളോ കാണാം. ഇവയെല്ലാം വികസിപ്പിക്കാനും നിര്‍മാണ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങള്‍ നടത്താനും അനുമതി നല്‍കിയാല്‍, വന്യജീവി സങ്കേതങ്ങള്‍ തീര്‍ത്ഥാടന കേന്ദ്രങ്ങളായി മാറും. നിയമത്തിന്‌ മുകളില്‍ വിശ്വാസത്തെ പ്രതിഷ്‌ഠിക്കുന്നത്‌ ഭരണഘടനാ വിരുദ്ധമായ കീഴ്വഴക്കമായി മാറിയേക്കാം.

കൈയേറ്റമോ അവകാശമോ?
ഇന്ത്യയിലെ വനസംരക്ഷണ ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും നിര്‍ണായകമായ നാഴികക്കല്ലാണ്‌ 1980-ലെ വനസംരക്ഷണ നിയമം. വനഭൂമി വനേതര ആവശ്യങ്ങള്‍ക്കായി ഉപയോഗിക്കുന്നത്‌ കര്‍ശനമായി നിയന്ത്രിക്കുക എന്നതായിരുന്നു ഈ നിയമത്തിന്റെ ആത്യന്തിക ലക്ഷ്യം. ഈ നിയമം നിലവില്‍ വന്നതിനുശേഷം വനഭൂമിയില്‍ നടന്നിട്ടുള്ള ഏതുതരം നിര്‍മാണ പ്രവര്‍ത്തനങ്ങളും, അവ ആരാധനാലയങ്ങളായാല്‍ പോലും, നിയമപരമായി 'കൈയേറ്റം' എന്ന ഗണത്തില്‍ മാത്രമേ പെടുത്താനാകൂ.
എന്നാല്‍, കേന്ദ്ര പരിസ്‌ഥിതി മന്ത്രാലയത്തിന്റെ പുതിയ നീക്കം ഈ നിയമത്തിന്റെ അന്തസ്സത്തയെത്തന്നെ ചോദ്യം ചെയ്യുന്നതാണ്‌. 1980-ന്‌ മുന്‍പ്‌ നിലനിന്നിരുന്ന സ്‌ഥാപനങ്ങള്‍ക്കും അവകാശങ്ങള്‍ക്കും നിയമപരമായ പരിരക്ഷയുണ്ടെന്നിരിക്കെ, അതിനുശേഷം ഉയര്‍ന്നുവന്ന നിര്‍മാണങ്ങളെ 'അസാധാരണ സാഹചര്യം' എന്ന പഴുതിലൂടെ നിയമവിധേയമാക്കാന്‍ ശ്രമിക്കുന്നത്‌ അപകടകരമാണ്‌. എന്താണ്‌ ഈ അസാധാരണ സാഹചര്യം എന്ന്‌ കൃത്യമായി നിര്‍വചിക്കാത്തടത്തോളം കാലം, രാഷ്ര്‌ട്രീയ സ്വാധീനമുള്ള ഏതൊരു ഗ്രൂപ്പിനും വനഭൂമി കൈവശപ്പെടുത്താനുള്ള പച്ചക്കൊടിയായി ഇത്‌ മാറും.
ഇവിടെ ഉയരുന്ന പ്രധാന ചോദ്യം നീതിയുടെ തുല്യതയെക്കുറിച്ചാണ്‌. പതിറ്റാണ്ടുകളായി കാടിനുള്ളില്‍ കഴിയുന്ന ആദിവാസി സമൂഹങ്ങള്‍ക്ക്‌ തങ്ങളുടെ കുടിലിന്‌ പട്ടയം ലഭിക്കാന്‍ വനാവകാശ നിയമപ്രകാരം അഗ്നിപരീക്ഷകള്‍ നേരിടേണ്ടി വരുന്നു. ഓരോ അപേക്ഷയും ഗ്രാമസഭ മുതല്‍ ജില്ലാതല സമിതികള്‍ വരെ ഇഴകീറി പരിശോധിക്കപ്പെടുന്നു. പലപ്പോഴും സാങ്കേതിക കാരണങ്ങള്‍ പറഞ്ഞ്‌ ഈ അപേക്ഷകള്‍ തള്ളിക്കളയുകയും അവരെ കൈയേറ്റക്കാരായി മുദ്രകുത്തി കുടിയൊഴിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതേസമയം, വന്‍കിട ട്രസ്‌റ്റുകള്‍ക്കും മതസ്‌ഥാപനങ്ങള്‍ക്കും 'വിശ്വാസത്തിന്റെ' പേരില്‍ ചുവപ്പുനാടകളില്ലാതെ വനഭൂമി വിട്ടുനല്‍കാന്‍ സര്‍ക്കാര്‍ സംവിധാനങ്ങള്‍ തിടുക്കം കാണിക്കുന്നത്‌ ഇരട്ടത്താപ്പാണ്‌.
'റീസണ്‍ഡ്‌ ഓര്‍ഡര്‍' എന്ന പേരില്‍ സംസ്‌ഥാന സര്‍ക്കാരുകള്‍ നല്‍കുന്ന ശിപാര്‍ശകള്‍ പലപ്പോഴും ശാസ്‌ത്രീയമായ പഠനങ്ങളേക്കാള്‍ ഉപരിയായി വൈകാരികമോ രാഷ്‌ട്രീയമോ ആയ സമ്മര്‍ദങ്ങളുടെ ഫലമായിരിക്കും. കൈയേറ്റങ്ങളെ വിശ്വാസത്തിന്റെ പുതപ്പിട്ട്‌ മൂടുന്നത്‌ നിയമവാഴ്‌ചയോടുള്ള വെല്ലുവിളിയാണ്‌. കാട്‌ കൈയേറി പണിയുന്ന നിര്‍മിതികള്‍ക്ക്‌ അവകാശവാദമുന്നയിക്കാന്‍ മതം ഒരു ആയുധമാകുമ്പോള്‍, അവിടെ തോറ്റുപോകുനത്‌ നിശബ്‌ദരായ വന്യജീവികളും വരുംതലമുറയുടെ പരിസ്‌ഥിതി സുരക്ഷയുമാണ്‌.
രാഷ്‌ട്രീയവും സെക്യുലറിസവും

ഒരു ജനാധിപത്യ രാജ്യത്ത്‌ പരിസ്‌ഥിതി നയങ്ങള്‍ രൂപീകരിക്കേണ്ടത്‌ ശാസ്‌ത്രീയമായ പഠനങ്ങളുടെയും വസ്‌തുതകളുടെയും അടിസ്‌ഥാനത്തിലായിരിക്കണം. എന്നാല്‍, വന്യജീവി ബോര്‍ഡിന്റെ അധ്യക്ഷസ്‌ഥാനത്ത്‌ കേന്ദ്ര പരിസ്‌ഥിതി മന്ത്രി തന്നെ ഇരിക്കുമ്പോള്‍, എടുക്കുന്ന തീരുമാനങ്ങളില്‍ രാഷ്‌ട്രീയ താല്‍പര്യങ്ങള്‍ കലരാനുള്ള സാധ്യത തള്ളിക്കളയാനാവില്ല. പ്രകൃതി സംരക്ഷണം എന്ന വിശാല ലക്ഷ്യത്തേക്കാള്‍, വോട്ടുബാങ്ക്‌ രാഷ്‌ട്രീയത്തിനും മതപരമായ പ്രീണനത്തിനും മുന്‍ഗണന ലഭിക്കുന്നുണ്ടോ എന്ന സംശയം ബലപ്പെടുകയാണ്‌.
ഇന്ത്യന്‍ ഭരണഘടനയുടെ അടിസ്‌ഥാന ശിലകളിലൊന്നായ മതനിരപേക്ഷത ഇവിടെ ഗൗരവതരമായ ഒരു ചോദ്യചിഹ്നമായി മാറുന്നു. ഭരണകൂടം എല്ലാ മതങ്ങളെയും തുല്യമായി കാണണം എന്നതിനോടൊപ്പം തന്നെ, പൊതുമുതലായ വനഭൂമി ഏതെങ്കിലും പ്രത്യേക മതവിഭാഗത്തിന്റെ ആവശ്യങ്ങള്‍ക്കായി വിട്ടുനല്‍കുന്നത്‌ നിഷ്‌പക്ഷതയുടെ ലംഘനമാണ്‌. വനം എന്നത്‌ ഒരു മതത്തിന്റെയും സ്വകാര്യ സ്വത്തല്ല; അത്‌ രാജ്യത്തെ മുഴുവന്‍ പൗരന്മാരുടെയും, വരാനിരിക്കുന്ന തലമുറകളുടെയും അവകാശമാണ്‌.
വിശ്വാസത്തെയും ഭക്‌തിയെയും മുന്‍നിര്‍ത്തി നിയമങ്ങളില്‍ ഇളവ്‌ വരുത്തുന്നത്‌ ഭരണകൂടത്തിന്റെ സെക്യുലര്‍ സ്വഭാവത്തിന്‌ വിരുദ്ധമാണ്‌. 'വിശ്വാസികളുടെ വികാരം വ്രണപ്പെടും' എന്ന വാദം ഉയര്‍ത്തി വനനിയമങ്ങള്‍ കാറ്റില്‍ പറത്തിയാല്‍, അത്‌ ശാസ്‌ത്രീയമായ ഭരണനിര്‍വഹണത്തിനു പകരം വൈകാരികമായ ഭരണനിര്‍വഹണത്തിന്‌ വഴിതെളിക്കും.
കൂടാതെ, സമിതിയുടെ ചെയര്‍മാന്‍ തന്നെ ഒരു രാഷ്‌ട്രീയ നേതാവാകുമ്പോള്‍, ഉദ്യോഗസ്‌ഥ തലത്തിലോ ശാസ്‌ത്രജ്‌ഞരുടെ തലത്തിലോ ഉള്ള എതിര്‍പ്പുകള്‍ അവഗണിക്കപ്പെടാന്‍ സാധ്യതയുണ്ട്‌. ഗുജറാത്തിലെ കേസില്‍ ഹേമചന്ദ്ര സിങ്ങിനെപ്പോലെയുള്ള വിദഗ്‌ധര്‍ ഉയര്‍ത്തിയ വിയോജിപ്പ്‌ പോലും ഒരു പ്രത്യേക ഘട്ടത്തില്‍ മറികടക്കാന്‍ ശ്രമം നടന്നത്‌ ഇതിന്‌ തെളിവാണ്‌. വന്യജീവി സങ്കേതങ്ങള്‍ക്കുള്ളിലെ ഇത്തരം 'വികസനങ്ങള്‍' മതപരമായ മേലങ്കിയണിഞ്ഞ്‌ വരുമ്പോള്‍ അതിനെ എതിര്‍ക്കുന്നത്‌ രാഷ്‌ട്രീയമായി വെല്ലുവിളിയാകുമെന്ന്‌ ഉദ്യോഗസ്‌ഥര്‍ ഭയപ്പെടുന്നു. ഇത്‌ വന്യജീവി ബോര്‍ഡ്‌ പോലുള്ള സ്വതന്ത്ര സ്‌ഥാപനങ്ങളുടെ വിശ്വാസ്യത തകര്‍ക്കുകയും, ഭരണകൂടം പൗരന്മാരോട്‌ പുലര്‍ത്തേണ്ട തുല്യനീതി എന്ന വാഗ്‌ദാനം ലംഘിക്കപ്പെടാന്‍ കാരണമാവുകയും ചെയ്യും.
വന്യജീവികളുടെ
ആവാസവ്യവസ്‌ഥ തകരുന്നു

ഒരു വന്യജീവി സങ്കേതം എന്നത്‌ വെറും മരക്കൂട്ടങ്ങളല്ല; അത്‌ ലക്ഷക്കണക്കിന്‌ ജീവജാലങ്ങളുടെ പരസ്‌പരബന്ധിതമായ ഒരു ലോകമാണ്‌. അവിടെ ആരാധനാലയങ്ങളുടെ പേരില്‍ നടക്കുന്ന ഓരോ ചെറിയ വികസനവും ആ ലോകത്തിന്റെ താളം തെറ്റിക്കുന്നു. ബലറാം അംബാജി വന്യജീവി സങ്കേതം പോലുള്ള ഇടങ്ങളില്‍ പുള്ളിപ്പുലികള്‍, കരടികള്‍, വിവിധയിനം പക്ഷികള്‍ എന്നിവയുടെ അതിജീവനമാണ്‌ ചോദ്യം ചെയ്യപ്പെടുന്നത്‌.
ക്ഷേത്രങ്ങളുടെ വികസനം എന്നത്‌ കേവലം 0.35 ഹെക്‌ടര്‍ ഭൂമി കോണ്‍ക്രീറ്റ്‌ ചെയ്യുന്നതില്‍ അവസാനിക്കുന്നില്ല. അതിനോടനുബന്ധിച്ചുണ്ടാകുന്ന മാറ്റങ്ങള്‍ വന്യജീവികള്‍ക്ക്‌ താങ്ങാവുന്നതിലും അപ്പുറമാണ്‌:
അതിര്‍വരമ്പുകള്‍ മുറിക്കപ്പെടുന്നു: വനത്തിനുള്ളിലെ റോഡ്‌ നിര്‍മ്മാണം വന്യജീവികളുടെ സ്വാഭാവിക സഞ്ചാരപഥങ്ങളെ മുറിച്ചുമാറ്റുന്നു. ഇത്‌ ആവാസവ്യവസ്‌ഥയുടെ വിഘടനത്തിന്‌ കാരണമാവുകയും, ജീവികള്‍ ചെറിയ തുരുത്തുകളില്‍ ഒറ്റപ്പെട്ടുപോവുകയും ചെയ്യുന്നു.
ശബ്‌ദ-വെളിച്ച മലിനീകരണം: ആരാധനാലയങ്ങളിലെ ഉച്ചഭാഷിണികള്‍, മണിയടിയൊച്ചകള്‍, രാത്രികാലങ്ങളിലെ പ്രകാശ സംവിധാനങ്ങള്‍ എന്നിവ വന്യജീവികളുടെ സ്വാഭാവിക ജീവിതചക്രത്തെ തകര്‍ക്കുന്നു. രാത്രിയില്‍ സഞ്ചരിക്കുന്ന ജീവികളുടെ വേട്ടയാടലിനെയും വിശ്രമത്തെയും ഇത്‌ ഗുരുതരമായി ബാധിക്കും.
മാലിന്യ പ്രശ്‌നം: തീര്‍ത്ഥാടകര്‍ ഉപേക്ഷിക്കുന്ന പ്ലാസ്‌റ്റിക്‌ മാലിന്യങ്ങളും ഭക്ഷണാവശിഷ്‌ടങ്ങളും വന്യജീവികള്‍ ഭക്ഷിക്കുന്നത്‌ അവയുടെ മരണത്തിന്‌ കാരണമാകുന്നു. ഭക്ഷണാവശിഷ്‌ടങ്ങള്‍ തേടി വന്യമൃഗങ്ങള്‍ ജനവാസ കേന്ദ്രങ്ങളിലേക്ക്‌ എത്തുന്നത്‌ മനുഷ്യ-വന്യജീവി സംഘര്‍ഷം വര്‍ധിപ്പിക്കും.
ജലസ്രോതസ്സുകളുടെ നാശം: വനത്തിനുള്ളിലെ നീരുറവകളും തോടുകളും മനുഷ്യസാന്നിധ്യം കൂടുമ്പോള്‍ മലിനമാകുന്നു. വേനല്‍ക്കാലത്ത്‌ വന്യജീവികള്‍ ആശ്രയിക്കുന്ന ഈ സ്രോതസ്സുകള്‍ തടസ്സപ്പെടുന്നത്‌ അവയുടെ കൂട്ടമരണത്തിന്‌ വഴിവയ്‌ക്കും.
വിശ്വാസത്തിന്റെ പേരില്‍ നാം കാടിനുള്ളിലേക്ക്‌ അതിക്രമിച്ചു കയറുമ്പോള്‍, അത്‌ മൃഗങ്ങളുടെ സ്വകാര്യതയിലേക്കുള്ള കടന്നുകയറ്റമാണ്‌. ഒരു പുലിക്കോ ആനയ്‌ക്കോ തന്റെ ആവാസവ്യവസ്‌ഥയില്‍ മനുഷ്യന്റെ ഇടപെടലില്ലാതെ ജീവിക്കാനുള്ള അവകാശം നാം നിഷേധിക്കുകയാണ്‌. പ്രകൃതിയിലെ ഓരോ കണ്ണി അറ്റുപോകുമ്പോഴും തകരുന്നത്‌ നമ്മുടെ കൂടി നിലനില്‍പ്പാണെന്ന തിരിച്ചറിവ്‌ ഇനിയെങ്കിലും ഉണ്ടാകേണ്ടതുണ്ട്‌.
ഭാരതീയ പാരമ്പര്യത്തില്‍ 'കാവുകള്‍' എന്നത്‌ പ്രകൃതിയെ ആരാധിക്കാനുള്ള സ്‌ഥലങ്ങളായിരുന്നു. അവിടെ മരം മുറിക്കുന്നതോ നിര്‍മാണം നടത്തുന്നതോ പാപമായാണ്‌ കണക്കാക്കിയിരുന്നത്‌. എന്നാല്‍ ഇന്ന്‌ ആരാധനാലയങ്ങള്‍ കൊമേഴ്‌സ്യല്‍ ടൂറിസം കേന്ദ്രങ്ങളായി മാറുകയാണ്‌. പ്രകൃതിയെ സംരക്ഷിച്ചു കൊണ്ടുള്ള ആരാധനയാണ്‌ നമുക്ക്‌ വേണ്ടത്‌, പ്രകൃതിയെ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ടുള്ള നിര്‍മ്മാണങ്ങളല്ല.
എന്തുചെയ്യാന്‍ കഴിയും?

ഈ പ്രതിസന്ധി പരിഹരിക്കാന്‍ വിശ്വാസത്തെയും പരിസ്‌ഥിതിയെയും പരസ്‌പരം പോരടിപ്പിക്കുകയല്ല വേണ്ടത്‌. മറിച്ച്‌, നിയമപരമായ സുതാര്യതയും ശാസ്‌ത്രീയമായ കാഴ്‌ചപ്പാടും മുന്‍നിര്‍ത്തിയുള്ള നടപടികളാണ്‌ ഉണ്ടാകേണ്ടത്‌. അതിനായി താഴെ പറയുന്ന നിര്‍ദേശങ്ങള്‍ ഗൗരവമായി പരിഗണിക്കപ്പെടണം:
ബദല്‍ ഭൂമി അനുവദിക്കുക: വന്യജീവി സങ്കേതത്തിനുള്ളിലെ ഓരോ ഇഞ്ച്‌ ഭൂമിയും അവിടുത്തെ ആവാസവ്യവസ്‌ഥയ്‌ക്ക് നിര്‍ണായകമാണ്‌. അതിനാല്‍, ആരാധനാലയങ്ങള്‍ക്കോ അനുബന്ധ സൗകര്യങ്ങള്‍ക്കോ വേണ്ടി വനഭൂമി വിട്ടുനല്‍കുന്നതിന്‌ പകരം, വനത്തിന്‌ തൊട്ടടുത്തുള്ള പുറമ്പോക്ക്‌ ഭൂമിയോ വനേതര ഭൂമിയോ കണ്ടെത്തി നല്‍കാന്‍ സര്‍ക്കാര്‍ തയ്യാറാകണം. വനത്തിനുള്ളിലെ 'മനുഷ്യ സ്‌പര്‍ശം' പരമാവധി കുറയ്‌ക്കുക എന്നതാകണം പ്രാഥമിക ലക്ഷ്യം.
'നോ-കണ്‍സ്‌ട്രക്ഷന്‍ സോണ്‍' കര്‍ശനമാക്കുക: വന്യജീവി സങ്കേതങ്ങളുടെ ഹൃദയഭാഗമായ 'കോര്‍ ഏരിയകളില്‍' യാതൊരുവിധത്തിലുള്ള പുതിയ നിര്‍മാണങ്ങളും അനുവദിക്കില്ലെന്ന്‌ ഉറപ്പാക്കാന്‍ നിയമപരമായ ലക്ഷ്‌മണരേഖ ആവശ്യമാണ്‌. നിലവിലുള്ള ആരാധനാലയങ്ങള്‍ ഉണ്ടെങ്കില്‍ തന്നെ അവയുടെ വിപുലീകരണമോ കോണ്‍ക്രീറ്റ്‌ വല്‍ക്കരണമോ പൂര്‍ണമായും നിരോധിക്കണം. വനം വന്യജീവികള്‍ക്ക്‌ മാത്രമുള്ളതാണെന്ന തത്വം ഇവിടെ വിട്ടുവീഴ്‌ചയില്ലാതെ നടപ്പിലാക്കണം.
തീരുമാനങ്ങളില്‍ ശാസ്‌ത്രീയ മേല്‍നോട്ടം: വനഭൂമി സംബന്ധിച്ച തീരുമാനങ്ങള്‍ എടുക്കുന്ന സമിതികളില്‍ രാഷ്ര്‌ടീയ പ്രതിനിധികളേക്കാള്‍ കൂടുതല്‍ പരിസ്‌ഥിതി ശാസ്‌ത്രജ്‌ഞര്‍ക്കും വന്യജീവി വിദഗ്‌ധര്‍ക്കും പ്രാധാന്യം നല്‍കണം. രാഷ്‌ട്രീയ താല്‍പര്യങ്ങള്‍ക്കോ വോട്ടുബാങ്ക്‌ രാഷ്‌ട്രീയത്തിനോ വഴങ്ങി വനഭൂമി വിട്ടുനല്‍കുന്ന സാഹചര്യം ഒഴിവാക്കാന്‍, അന്തിമ തീരുമാനം എടുക്കാനുള്ള അധികാരം സ്വതന്ത്രവും ശാസ്‌ത്രീയവുമായ ഒരു പാനലിന്‌ കൈമാറണം.
സുതാര്യതയും പൊതുജന പങ്കാളിത്തവും: വനഭൂമി തിരിച്ചുവിടുന്നത്‌ സംബന്ധിച്ച എല്ലാ അപേക്ഷകളും നടപടികളും പൊതുജനങ്ങള്‍ക്ക്‌ ലഭ്യമാകണം. ഇത്തരം ഓരോ നീക്കത്തിലും പരിസ്‌ഥിതി പ്രവര്‍ത്തകരുടെയും പ്രാദേശിക ജനവിഭാഗങ്ങളുടെയും അഭിപ്രായം തേടുന്നത്‌ നിര്‍ബന്ധമാക്കണം. സോഷ്യല്‍ ഓഡിറ്റിങ്ങിലൂടെയും വിവരാവകാശ നിയമത്തിലൂടെയും ഈ പ്രക്രിയകള്‍ പൂര്‍ണമായും സുതാര്യമാണെന്ന്‌ ഉറപ്പാക്കിയാല്‍ മാത്രമേ അഴിമതിയും അനാവശ്യ കൈകടത്തലുകളും തടയാനാകൂ.
ഇന്ന്‌ നാം കാട്ടില്‍ നടത്തുന്ന ഓരോ നിര്‍മാണവും നാളത്തെ വലിയൊരു വിപത്തിന്റെ വിത്താണ്‌. പ്രകൃതിയെ സംരക്ഷിച്ചു കൊണ്ടുള്ള ഒരു വിശ്വാസ സംസ്‌കാരം വളര്‍ത്തിയെടുക്കുകയാണ്‌ കാലഘട്ടത്തിന്റെ ആവശ്യം.

കെ.ജെ. ജോര്‍ജ്‌